Connect with us

Trashëgimia

Historia e Teatrit Kombëtar, nga porosia e Mbretit Zog te gënjeshtra me “dopolavoro”

Published

on

Pas 82 vitesh, qëkurse Mbreti Zog e porositi, godina e Teatrit Kombëtar, skena e historisë së kryeqytetit, ku kanë hyrë e kanë dalë fashistë, nazistë, komunistë, artistë e së fundi protestues, u shemb në të gdhirë të datës 17 maj, duke i dhënë fund kështu ekzistencës së një objekti që mbartte mbi vete gati një shekull të memories sonë kolektive.

Kushdo që e ka quajtur atë godinë “dopolavoro”, “godinë fashiste”, e më radhë e ka thënë ose nga padija ose me ndërgjegje të plotë mbushamendjeje.

Planimetria dhe ambientet e Rrethit italo-shqiptar “Skanderbeg”
Planimetria dhe ambientet e Rrethit italo-shqiptar “Skanderbeg”
Të gjithë ata që luftuan ta shembnin dhe ia arritën qëllimit, i përkasin padyshim kategorisë së dytë. Kujtesa është ende e gjallë dhe letrat kanë dalë me kohë. Fanatikët e historisë së qytetit, e kanë shkruar në libra dhe historianët, kërkuan sërish arkivave për të nxjerrë dokumente, që vërtetonin se godina e Teatrit Kombëtar nuk ishte thjesht një ndërtesë e përkohshme tallashi. E faktoi më së pari përmes dokumentesh historiani dhe kritiku i artit, Rubens Shima e më tej, një nga mendjet më të ndritura, skrupulozi, Aurel Plasari.

HISTORIA PARA ÇLIRIMIT

Jeta e godinës së Teatrit Kombëtar zuri fill atëherë kur mori hov urbanizimi i Shqipërisë, pikërisht gjatë periudhës mes dy luftërave botërore. Një proces që u udhëhoq nga arkitektët dhe urbanistët italianë, të kontraktuar nga Mbreti Zog I. Rreth viteve 1928 krijohet Zyra për Ndërtim dhe Planifikim Urban të Shqipërisë në Tiranë, e drejtuar mes vitet 1930–‘35 nga Giulio Berté. Pas përfundimit të kompleksit të ministrive nga arkitekti Florestano Di Fausto, Bertésë do t’i besohej plani rregullues i qendrës së Tiranës.

Në vitin 1938 do të projektonte godinën e Rrethit italoshqiptar “Scanderbeg”, qendër kulturore, artistike, sportive dhe argëtuese. Punimet për ngritjen e kësaj godine u realizuan nga firma “Pater” dhe përfunduan pak muaj pas pushtimit të Shqipërisë. Kjo godinë ka nisur punimet në janar të 1938-s dhe ka përfunduar në shtator të 1939-s.

Siç citon historiani Shima, në gazetën “Fashizmi” – e Mërkurë, 31 maj 1939 – Vjeti XVII me titull: ‘Rrethi “Scanderbeg’- Ngrehinë e madhe kulturore, artistike dhe argtimore’ – jepet një përshkrim i plotë i hapësirës që zë godina e përfunduar dhe sallat e saj. “Rrethi ‘Scanderbeg’, që asht ngritë në qendrën kryesore të Tiranës: në rrethin e Sheshit të Ministrivet, përfshinë në gjanësinë e tij një vend prej trembëdhjetë mij metrash katrorë, nga të cilat shtatë mij metra katrorë, janë të mbulueme nga ndërtesa…”, raporton gazeta, për të vijuar më vonë me një përshkrim të brendshëm të ndërtesës:

“Vizitori hyn në një hajat të madh e të gjanë që bashkon të dy degët e mëdhaja të ndërtesës, nga të cilat njana asht e destinueme për theatër, sallë e madhe që do mundë të përfshijë në rreth të vet, në komoditet të plotë, një sasi publiku prej tetëqind vetësh, ndërsa tjetra asht një varg sallash të mëdhaja, që vijnë njana mas tjetrës, në rend të përkryem artistik dhe që janë të destinueme: nji për pritje, nji për Biblotheke, nji për lojë, nji për restorant, nji për zyrë… Përbri të dy godinavet të mëdhaja asht ngrehun, mandej, Palestra e Gjimnastikës….Mbas saja vjen salla e Tenisit, nji nga të cilat do të jetë e mbulueme, në fund asht pishina …”

Pjesa më e rëndësishme e aktivitetit të saj ka qenë dokumentimi, studimi dhe përhapja e prodhimit kulturor dhe artistik të kohës, nëpërmjet Bibliotekës, Zyrës së Informacionit, Zyrës së përkthimit letrar etj.

Në Arkivin Qendror Shtetëror gjendet statuti i kësaj qendre, ku ndër të tjera parashikohet: “Pika A: Biblioteka …Mbledh dokumente të letërsisë së shkruar shqiptare dhe sidomos veprat e Jeronim de Radës, Luigj Gurakuqit, Antonio Maria Zanonit, Ndre Mjedës, Patër Fishtës, Xhuzepe Skiroit, Ali Asllanit, prozatorëve Lumo Skëndo, Faik Konica, Patër Anton Harapi dhe të bashkëkohorëve, sidomos të klasikëve të gjallë si Koliqi dhe simbolistëve si Pogradeci… Pika D: Kujdeset ose drejtpërdrejt, ose duke ia besuar punën shkrimtarëve të mirënjohur, për përkthimin e veprave shqiptare në gjuhën italiane dhe të veprave italiane në gjuhën shqipe…”.

Është e qartë se nuk bëhej fjalë për një “dopolavoro”, por një qendër mirëfilli kulturore. Selia qendrore e Veprës Kombëtare e Paspunës do të ndërtohej në vitet e para të pushtimit nga Gherardo Bosio dhe është pikërisht Universiteti i Arteve sot. Gjatë pushtimit italian, godina e Rrethit “Scanderbeg” ka shërbyer për aktivitete kulturore dhe sportive. Pas kapitullimit italian, ndërtesa u transformua në kinema dhe ndërroi emër në “Kinema Kosova”.

HISTORIA PAS ÇLIRIMIT

Sipas Aurel Plasarit, me çlirimin e Shqipërisë, kinemateatri vijoi të quhej edhe për një copë kohë “KOSOVA” dhe përpos filmave të “aleatëve”, po aty filluan në mënyrë të organizuar shfaqjet e para të atij që në krye u emërtua si “Teatri i Tiranës”, mandej si “Grupi Teatral Profesionist i Shtetit”, me emra aktorësh që tanimë kanë bërë histori të Teatrit Shqiptar: Mihal Popi, Lazër Filipi, Andon Pano, Melpomeni Çobani, Nikolla Panajoti, Prokop Mima, Besim Levonja dhe Behije Çela, Drita Kripa (Pelingu), Andrea Malo etj., deri kur më 24 maj 1945, struktura e re të emërtohej “Teatri Profesionist i Shtetit”.

Qysh në muajt e parë të ‘45-s, rifilluan koncertet artistët e mëdhenj lirikë: Tefta TashkoKoço, Kristaq Antoniu, Jorgjie Filçe-Truja, Giuseppina Kosturi etj., të shoqëruar prej orkestrës së Radio-Tiranës nën dirigjentin Umberto Oscari, si dhe koncertet vokale të drejtuara nga mjeshtri Kostandin Trako. Po aty janë zhvilluar edhe disa nga proceset e “Gjyqit Special”.

Në atë godinë ka zënë fill edhe historia e Teatrit Kombëtar të Operës dhe Baletit. Në vitin 1950-të u krijua Filarmonia shqiptare, ku bënin pjesë kori i shtetit, orkestra simfonike, këngëtarët lirikë, trupa e baletit, dirigjentët, regjisori dhe një grup i vogël administrativo-teknik. Filarmonia e zhvilloi aktivitetin e saj në godinën e TK dhe më vonë, në vitin 1953 u transferua në godinën ku sot është Universiteti i Arteve.

Në ndërtesën paralele, ish- “Qarku italo-shqiptar SKANDERBEG” riorganizohej, në të njëjtën kohë, nën emërtesën e re “Shtëpia e kulturës”. Sipas Plasarit, “për fat të mirë, arkivi dhe pothuaj e gjithë baza materiale dokumentare, përfshi edhe tekstet e gatitura për botim, e ish-dy Instituteve të Studimeve Shqiptare (të 1940-s dhe të 1943-shit) qenë ruajtur. Mbi atë bazë u themelua më 1946 Instituti i Shkencave me disa degë, të cilat do të shërbenin më mbas si themelet e reja të instituteve të Historisë, të Gjuhësisë dhe të Letërsisë, të Arkeologjisë, të Folklorit”.

Harta e Ansamblit Monument Kulture me vendim të Këshilllit të Ministrave nr. 180, data 13 prill 2000
Harta e Ansamblit Monument Kulture me vendim
të Këshilllit të Ministrave nr. 180, data 13 prill 2000

Pjesa tjetër e mjediseve u kthye në Klubin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe artistëve. Në vitet ’60-’70 ka qenë një nga klubet më të frekuentuara të Tiranës. Me ndryshimin e sistemeve, gjatë viteve të tranzicionit, kjo pjesë e kompleksit të dikurshëm ka shërbyer edhe si bingo, por gjatë viteve 2000 do t’i rikthehej sërish Teatrit dhe aty do të përshtatej Teatri Kombëtar Eksperimental “Kujtim Spahivogli”./Panorama

Trashëgimia

Gërmimet në Selanik nxjerrin në pah ndërtimet antike në Greqinë e lashtë

Published

on

Attiko Metro SA ka publikuar disa pamje mbreslënëse nga disa gërmime në Greqi.

Ato nxjerrin në pah antikitetin e Greqisë së Lashtë.

Gërmimet janë kryer në Selanik gjatë krijimit të Metrosë së Selanikut.

Traseja e linjave të Metrosë, e cila përshkon qendrën e qytetit, ndjek aksin e rrugës kryesore të strukturës urbane të qytetit antik e cila ishte e veshur me kolona dhe arkada dhe kishte një sipërfaqe rrugore 16 metra të gjerë.

Fillonte nga Porta e Artë (Porta Aurea) në sheshin e sotëm Vardariou dhe përfundonte në Portën Kassandriotiya , pra në Sheshin e sotëm të Shatërvani.

Në zonën e këtyre dy portave qendrore të qytetit të vjetër  jashtë të cilit u zhvilluan pjesët më të pasura të varrezave të tij punimet e ndërtimit të stacioneve të Metrosë nxjerrin në dritë antikitete të rëndësishme, që i përkasin periudhave të ndryshme kohore.

Antikitete të rëndësishme, dhe në të vërtetë përfaqësuese të shumë periudhave të jetës së qytetit, po “gërmohen” për herë të parë pas shekujsh për të përfunduar ndërtimin e dy stacioneve të tjera të metrosë që ndodhen brenda kufijve të qendrës historike të qytetit.

Këto janë “Venizelou” dhe “Ag. Sofias” , të cilat zënë pozicione të rëndësishme për tokat që fshihen nën qytetin aktual të Selanikut.

Në Selanik po zhvillohet gërmimi më i madh arkeologjik i kryer ndonjëherë në Greqinë e Veriut, me një sipërfaqe prej 20,000 m2.

Punimet arkeologjike, me një buxhet total prej 132.6 milionë eurosh , kanë nxjerrë në dritë 130 mijë gjetje arkeologjike./Media Ndërtimi

Continue Reading

Trashëgimia

Historia e sistemeve matëse, si të shpëtohet arkitektura popullore me standardizimin universal të sistemeve

Published

on

Kafshët matin distancat dhe peshën për mbijetesën e tyre. Nga ana tjetër, duke u nisur nga nevoja e tyre për të komunikuar për të jetuar në shoqëri, njerëzit krijuan gjuhë dhe më vonë vendosën standardet e matjes.

Qoftë për lëvizjen, ndarjen e ushqimit, prodhimin e mjeteve ose llogaritjen e peshës së objekteve dhe kafshëve, standardet e matjes lindin nga kjo nevojë që ishte tashmë e pranishme në aktivitetet njerëzore në epokën e gurit të copëtuar dhe që ka qenë me ne që atëherë.

Në ditët e sotme, shumica e popullsisë së botës përdor metra dhe centimetra për të matur distancat. Këto standarde vijnë nga nevoja për të vendosur krahasime që lejojnë tregtinë midis popujve dhe gjithashtu nga mosmarrëveshjet politike dhe sociale.

Të gjitha qytetërimet e lashtësisë kanë një lloj sistemi matjeje. Në qytetërimin egjiptian, sistemi i matjes ishte themelor për ruajtjen e Shtetit të tij Burokratik, i cili drejtonte mbledhjen e taksave në bujqësi. Ishin skribët ata që kontrollonin matjet, të cilat bazoheshin në përmasat e trupit të njeriut.

Për peshën, egjiptianët, përgjegjës për shpikjen e peshores në 5000 pes, përdorën standarde në formë kafshësh, të cilat vlerësoheshin shumë nga shoqëria deri në atë pikë sa u varrosën me faraonët.

Perandoria Romake krijoi gjithashtu sistemin e saj të matjes, bazuar në sistemin grek. Kishte shtëpi që përqendronin modelet standarde në qytetet romake, në mënyrë që njerëzit të merrnin sundimtarët e tyre dhe të kontrollonin matjet, të cilat bazoheshin gjithashtu në përmasat e trupit të njeriut, si këmbët dhe centimetrat.

Megjithëse disa përpjekje për të standardizuar sistemet e matjes, si ai i Karlit të Madh në shekullin e 8-të, gjatë Mesjetës, çdo feudali mbajti sistemin e vet, i cili bazohej në matjet e Lordit Feudal. Kur egjiptianët ishin në pushtet, raporti varej nga taksat dhe nga kush i mbante masat.

Dhe kështu vazhdoi të ishte, gjatë regjimeve absolutiste evropiane, me perandoritë dhe mbretëritë që vendosnin një formë kontrolli të bazuar në matje. Saktësia ishte pothuajse e pamundur. Ose për shkak të interesit për të zhvatur popullsinë ose sepse standardet ndryshojnë nga vendi në vend. Me Revolucionin Francez dhe thyerjen me traditat feudale, ngrihet propozimi për standardizimin e sistemit të matjes, duke kërkuar përmirësimin e kushteve tregtare. Në këtë kuptim, me sistemin kapitalist dhe valorizimin e fitimit, standardizimi i sistemeve të matjes bëhet i rëndësishëm.

Bazuar në idetë e iluminizmit, shkencëtarët në atë kohë kuptuan se për të ekzistuar një sistem standard nuk mund të buronte nga përmasat njerëzore të familjes mbretërore pasi kishte mosmarrëveshje politike midis perandorive. Duhet të bazohet në diçka të pandryshueshme në natyrë.

Përplasja midis perandorive franceze dhe angleze bëri që vendet nën të parën të adoptonin sistemin, dhe ato nën këtë të fundit mbajtën sistemin perandorak britanik deri në shekullin e 20-të kur akademia e njohu botërisht Sistemin Ndërkombëtar të Njësive.

Nëse, nga njëra anë, lejonte që ndërtimi të zhvillonte dhe standardizonte teknikat dhe materialet pothuajse universalisht, nga ana tjetër, fshinte autonominë e ndërtuesit dhe krijimin e lirë duke e detyruar atë të mësonte teknika që nuk janë organike dhe instinktive.

Në ditët e sotme, ka një përpjekje për të shpëtuar arkitekturën popullore, e cila shpesh përdor teknika dhe matje që nuk janë aritmetike, duke kërkuar njohuri që mund të kenë humbur me standardizimin universal të sistemeve./Media Ndërtimi.

Continue Reading

Trashëgimia

Kosova konsiderohet vend i veçantë në fushën e arkeologjisë në Ballkan

Published

on

Shteti i Kosovës vazhdon të avancojë në fushën e arkeologjisë dhe si i tillë po konsiderohet si vend i prodhimtarisë në këtë fushë.

Njohës dhe studiues ndërkombëtarë, veçuan Kosovën si vend i posaçëm në fushën arkeologjike, duke filluar nga e kaluara historike që ka kaluar ky vend.

Në konferencën Ndërkombëtare “Arkeologjia e Ballkanit”, studiues vendor thanë se në Kosovë mund të shpalosen në mënyrë të vazhdueshme rezistencën e lartë historike të popujve që jetojnë në këtë hapësirë.

Ushtruesja e detyrës së rektorit të Universitetit të Prishtinës, Luljeta Plakolli-Kasumi, tha se bashkëpunimi i UP-së me studiues nga Shqipëria daton që nga viti 2002.

“Organizimi i kësaj konferencë akademike-shkencore, është fryt i një bashkëpunimit të autoriteteve të Kosovës me ato perëndimore në fushën e studimeve arkeologjike. Sa i përket Universitetit të Prishtinës, bashkëpunimi zë fill që në vitin 2002 dhe 2004 në Apoloni, ku studentët e UP-së, kishin mundësi të përfitojnë nga trajnimet në terren në kuadër të projekteve arkeologjike që zhvilloheshin atje dhe iu mundësua të vazhdojnë studimet e specialozuara në fushën e arkeologjisë në shumë vende të botës”.

Profesori universitar njëherësh deputet i VV-së, Ardian Gola, tha se prodhimtaria arkeologjike në Kosovë është shumë e madhe, e që shërben sipas tij, edhe për vizita nga qytetarët anekënd botës.

“Për shtetin e Kosovës, prodhimtaria në fushën arkeologjike është në interes të shumëfishtë, duke filluar me interesin historik me ç’rast kemi të bëjmë me një fushë që na shpalos në mënyrë të vazhdueshme rezistencën e lartë historike të popujve që jetojnë në këtë hapësirë”.

“Kosova si një kompleks arkeologjik me lokalitete të shumta arkeologjike që i ka, është një lloj parajse për shumë studiues e hulumtues, pavarësisht prej nga vijnë dhe është edhe me interes turistik, për shkak se mund të shërbejnë për vizita nga qytetarët anekënd botës”, tha Gola.

Christophe Goddard, studiues francez, tha se bashkëpunimi është shtyrë nga kolegë nga Shqipëria.

Madje ai e veçojë Kosovën si vend i posaçëm në fushën arkeologjike.

“Kjo ide ka nisur para ca vitesh ku kolegë tjerë francez, jemi bërë bashkë në këtë rrjet të hulumtimit dhe që të publikohen gjetjet që janë bërë në këto qytete. Më tej, ky bashkëpunim është shtyrë edhe me kolegë nga Shqipëria dhe e kanë zgjeruar në masë të madhe këtë rrjet”, tha ai./Media Ndërtimi

 

Continue Reading

Trending